Имом Ҳусайн(а) дар нигоҳи ирфонии Мавлавӣ
السلام عليک يا ابا عبدالله و علي الارواح التي حلت بفنائک عليک مني سلام الله ابدا ما بقيت و بقي الليل و النهار
Ҳамосаи меъроҷи хунини ошиқонаи солори шаҳидон, ҳазрати имом Ҳусайн(а) сулолаи поки Расули Акрам(с) дар осори Мавлоно дар сиёқ ва чаҳорчуби «сайри муҳиббӣ» ба сӯи тавҳиди рубубӣ, маънӣ ва мафҳум пайдо мекунад. Ҳазрати Ҳақ ـ ҷалла ҷалолуҳ ـ рабби Ҳусайн(а) аст ва «султони ишқи хунин», марбуби ҳазрати маҳбуб аст.
Маснавии Мавлоно, китоби «тавҳид» аст ва сайри ошиқона ба сӯи ҳазрати ҳувал аввалу вал охиру ваззоҳиру валботин. Ва китоби девони кабири куллиёти Шамси Табрезии Мавлоно «Ишқномаи» ӯст; «Ё аниса ман ло аниса лаҳ», «Ё ман ло юрғабу илло илайҳ»; «Ё хайрал марғубин».
Мавлоно дар ин ду кори бузурги худ, ба ҳамосаи Имом Ҳусейн(а) аз диди ирфонӣ пардохта аст. Дар ин ваҷиза ба ривояти Мавлоно аз Имоми Ҳусайн(а) дар чаҳор ғазали куллиёти Шамс ва як ҳикоят аз маснавӣ пардохта мешавад.
Калидвожаҳои фаҳми мақоми маниъ ва беназири сайидушшуҳадо ҳазрати Имом Ҳусайн(а) дар маснавӣ ва девони Шамс иборатанд аз: ишқ, ошиқӣ, шаҳид, шаҳодат, фидоӣ, бало, марг, порсо, фано, қо, хасру дин, хасру ғайб, васл, дӯст, пештозон ва тилоядори сулук, зиндон, Ошуро, Карбало, Язид, фироқ, шамс, азо, тақобули шахисятҳо ва сифот ва хасоил. Дар осори Мавлоно, шаҳид ва Ҳусейн мутародифи якдигаранд ва ҳатто метавон гуфт, ки вожаи гулгуни шаҳид ва мақоми узмои шаҳодат ба истилоҳи фанни инсироф дорад бар шахсияти ҷомеъ ва ягонаи имом Ҳусейн, ки инсони комил аст.
Аз нигоҳи Мавлоно, ҳазрати сайидушшуҳадо(а) аз сузу шавқи дили илоҳиаш, ҳар лаҳза талаби истеълои вуҷудӣ мекунад ва ҳазрати маҳбуб, овози қабули висол сар медиҳад; «дил» фи ҳадди зотиҳ арши Парвардигор аст ва ӯ низ ҳамчун Ҳусейн дар паи сафар ва меъроҷ ба мабдаи аъло аст. Дар ғазали 230 куллиёти Шамс, имом Ҳусайн(а) санги маҳак ва меъёр аст, ки дил ҷойгоҳи рафиъ аст ва ҳамаи аъмол ва аҳвол ва мақомоти вуҷуди одамӣ ба он бастагӣ дорад, ба Ҳусейн ташбеҳ мешавад, на онки Ҳусейн ба дил ташбеҳ шавад. Аз назари ирфон дар низоми ҳастӣ хулосаи мавҷудот «одамӣ» аст ва хулосаи одамӣ «дил» аст. Ва танҳо байти дуввуми ин ғазал, кофист барои баёни ниҳояти сарсупурдаги ва шефтагии Мавлоно ба имом Ҳусайн(а). Дар муқобили чунин мартабаи мутаолӣ, Язид сумбули комили ҷудоӣ ва дурӣ аз ҳазрати Ҳақ ـ ҷалла ҷалолаҳ ـ аст.
Шаҳидони қофилаи Карбало, сумбули аълои шаҳидони таъриханд, ки мақомоти сулуки хунини ошиқонаи худро дар дашти пурбалои имтиҳони хунини илоҳӣ дар Карбало, сарафрозона гузаронданд. Онон ба зоҳир мурдаанд, аммо дар воқеъ ба зиндагии аълои тайиба дар олами ғайб ـки бартар аст аз олами зоҳирـ истеъло ёфтаанд. Мавлоно дар инҷо шаҳидони Карбалоро намунаи мутаъолӣ ояи шарифаи Қуръон дар боби шуҳадо бармешуморад;
﴿وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾
Корвони шарифи усарои Карбало аз назари душман, ки маҳҷуб ва баъид аст аз султони вуҷуд асиранд, аммо бар хилофи ин курдилон онон «шоҳи мақоми қурби дӯстанд»; мақоме, ки байни онон ва ҳазрати маҳбуб, ҳеҷ монее нест.
Аз назари урафо, биҳишт ду навъ аст: ом ва хос. Биҳишти ом, биҳишти акл ва шурб ва мунокиҳа аст, ки аз барои бандагони ом аст, аммо биҳишти хос, мақоми лиқо ва висол ва мушоҳидаи ҳазрати ҳақ таоло аст, ки биҳишти бандагони хос аст.
Мавлоно Имом Ҳусейн(а) ва шаҳидони Карбалоро муқимони биҳишти висоли ҳазрати дӯст, ки биҳишти бандагони хос аст, муаррифӣ мекунад, ки қафаси дунёро шикаста ва парвози абадӣ кардаанд ба кӯи дӯст. Тавонгари шукуфаи висоли сайидушшуҳадо, шуҳраи офоқ шуда ва ӯ хуршеди фурӯзон ва ба самар нишастаи маҳфили восилони маҳбуб аст. Имом Ҳусейн(а) ба ин мақоми воло расида аст, чун решаи дарахти вуҷуди муборакаш, тавонгар шудааст аз зоти ақдаси Илоҳӣ.
Зи сӯзи шавқи дил ҳаме занад илало
Ки бук дар расадаш аз ҷаноби васли сало
Диласт ҳамчу Ҳусейну фароқ ҳамчу Язид
Шаҳид гашта ду сад раҳ ба дашти Карбу бало
Шаҳид гашта ба зоҳир ҳаёт гашта
Ба ғайб асир дар назари хасму хисрави бухало
Миёни ҷаннату фирдавс васли дӯст муқим
Раҳида аз таки зиндони ҷуъу рахсу ғало
Агар на бехи дарахташ даруни ғайб малист
Чаро шукуфаи васлаш шукуфтааст мало
Хамӯш бошу зи ـсӯи замир нотиқ бош
Ки нафси нотиқ калло бигӯядат афало
Дар ғазали 2102 куллиёти Шамси мавлавӣ, ишораи кутоҳ, аммо пурмағз менамояд ба асли маниъ «фано дар тавҳиди феъл» ва мегӯяд рамз набудани фарқи мондан ва рафтан барои Ҳусейн(а) онаст, ки ӯ чун ба мақоми фанои тавҳиди феъл расидааст, ирода ва феълаш мустаҳлик дар тавҳид аст. ӯ таслими ирода ва тадбири илоҳист.
Ҳусейн ва шуҳадо бо дурӣ ҷустан аз орзуҳо ва амёли нафсонӣ бо соҳати ишқ ошно шуданд. Ӯ фидои маъшуқ аст ва хуни худро дар ин муошиқа бар остонаи маҳбуб мерезад, чаро, ки барои ӯ масъала будан ё набудан нест, балки масъала фанои ошиқона аст. Ҳусейн ва ошиқони ҳусейнисифат дар паи бало ва сахтиҳо ва мушкилоти вуҷудианд дар баробари авом ва вомондагон, ки аз тадбири илоҳӣ мегурезанд.
Мавлоно дар ин ғазал низ бо равиши мутолиъаи муқоисаӣ, кушиш мекунад фаҳми беҳтаре аз Ҳусейн ва ошиқони ҳусейнӣ ва «вомондагон» роҳи ҳамосаи Карбало нишон диҳад.
Чист бо ишқ ошно будан
Ба ҷуз аз коми дил ҷудо будан
Хун шудан хуни худ фурӯ бурдан
Бо сагон бар дари вафо будан
Ӯ фидоист ҳеҷ фарқе нест
Пеши ӯ маргу нақл ё будан
Рав мусалмон сипар саломат бош
Ҷаҳд мекун ба порсо будан
К-ин шаҳидон зـ марг нашакибанд
Ошиқонанд бар фано будан
Аз балову қазо гурезӣ ту
Тарси Эшон зиـ бе бало будан
Шиша мегиру рӯзи Ошуро
Ту натонӣ ба Карбало будан
Аммо тулонитарин ва машҳуртарин ғазали Мавлоно дар боби азамат ва улувви мақоми Ҳусейн ва шаҳидони Карбало, ғазали 2707 куллиёти Шамс аст. Матлаъи ғазал шаҳидони илоҳӣ ва балоҷӯёни муошиқаи Карбалоист ва поёни он ба зебоӣ ирҷоъ аст ба инсони комил ва хуршеди мавъуд, ки шоҳид асту нозир ва асли нузули анвори илоҳӣ аст дар олами мумкинот.
Дар ин ғазал, шаҳидон ва ошиқон мутародифанд. Шаҳидон ба ёри таҷарруди вуҷудӣ ва маърифат, ки муқаддамаи ошиқӣ аст ва «болҳои ошиқӣ» аз мурғони ҳавоӣ низ беҳтар парвоз дар соҳати ҳазрати дӯст мекунанд. يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ﴾ ﴿ Онҳо шоҳони олами ғайбанд ва ба кӯмаки ишқи бобҳои аволими пинҳонро гушудаанд.
Яке аз рамзҳои тавфиқи онҳо дар парвози ошиқона раҳоӣ аз анвоъи худ аст. Онҳо аз он ҷиҳат, ки фонӣ ва боқӣ дар ақл шудаанд дар нокуҷо ободанд.
Аз байти панҷуми ғазал робитаи шаҳидони восилро бо соликон баён мекунад. Раҳоии шаҳидон асари вуҷудӣ дар раҳоии дигар соликон ниҳода аст. Онҳо бо шикастани дари зиндони ту дар табиат ва нафси худ, боби махзани асрори илоҳиро гушудаанд. Аввал нафйӣ аст ва сипас исботӣ.
«لا اله الا الله» «لا اله الا هو» «لا اله اله انت» Шаҳидон, ки восил ба маҳбуб шудаанд ва Ҳусейн, ки сайид ва солори онҳост, навои фақирон ва дарвешони кӯи дӯстанд.
Шаҳидони ҳусайнӣ муқими дарёи вуҷуди бекарони ҳазрати воҷибул вуҷуданд, ки ин олам таҷаллиёти асмо ва сифоти ӯст.
(هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاء الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ)
«لا اله اله انت» «لا اله الا هو» ки дар рӯзи аласту ошнояшон буданд.
(أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى) Дар байти ҳаштум Мавлоно ишора ба яке аз усули ирфонӣ назаре мекунад, ки мегӯяд анвои дунёҳои олами носут ҳеҷ андар ҳеҷ аст ва тухолӣ ва гузаро аст. Сипас мубтанӣ бар он одамиёнро ба ирфони амалӣ даъват мекунад. Онгоҳ гӯӣ паёми Имом Ҳусейн(а) медиҳад, ки эй муддаиён агар аз қабилаи моед ба Карбалоед, аҳли сафо бош ва дилро мунаввар ба нури Худо бигардон.
Куҷоед эй шаҳидони Худоӣ
Балоҷӯёни дашти Карбалоӣ
Куҷоед эй сабукрӯҳони ошиқ
Парандатар зиـ мурғони ҳавоӣ
Куҷоед эй шаҳони осмонӣ
Бидониста фалакро дар гушоӣ
Куҷоед эй зиـҷону ҷо раҳида
Касе мар ақлро гӯяд куҷоӣ
Куҷоед эй дари зиндон шикаста
Бидода вомдоронро раҳоӣ
Куҷоед эй дари махзан гушода
Куҷоед эй навои бенавоӣ
Дар он баҳре, ки олам кафи ӯст
Замоне бош доред ошноӣ
Кафи дарёст суратҳои олам
зиـкаф бигзар агар аҳли сафоӣ
Дилам каф кард кин нақши сухан шуд
Беҳил нақшу ба дил рав гар зиـмоӣ
Баро эй Шамси Табрезӣ зиـмашриқ
Ки асл аслӣ ҳар зиёӣ
Мавлавӣ дар достони шиаёни ҳалаб дар дафтари шашуми маснавӣ абёти 777 ـ805 ба баёни азамати маънавӣ ва баланди табор ва сифоти барҷастаи имом Ҳусайн ва осебшиносии бархе аз азодорон ҳусайнӣ мепардозад ва баён мекунад, ки ғусса қиссаи Ҳусайн барои ҳар ки ба рости пайрави Худованд ва Расули Худо бошад, бас азим аст, зеро ҳар ки ҳазрати Муҳаммад(с)ро дӯст дорад, бояд имом Ҳусайн(а)ро низ дӯст дошта бошад ва ҳар ки,
«حسين مني و انا من حسيني»; қадри ишқи гӯш ишқи гушвор аст. Ҳамчунон ки одамӣ гушро дӯст дорад, гушвораро низ дӯст дорад; гӯш киноя аз ҳазрати Муҳаммад(с) ва гушвора киноя аз Имом Ҳусайн(а) аст. Азодорӣ ва таъзими шаъоири рӯҳи поки сайидушшуҳадо аз назари мӯъмин аз сад туфони Нуҳ низ машҳуртар аст. Мавлавӣ дар ду байт 791 ва 792 бо таъкид бар лафзи мӯъмин ва кайфияти нисбати он бо Ҳусайн таваллои Ҳусайн(а) ва табаррӣ ҷустан аз душманони имом Ҳусайн(а)ро аз нишонаҳои имон ва мӯъмин муаррифӣ мекунад; гӯӣ, Мавлоно ба ин пора зиёрати Ошуро назар дошта аст:
«يا ابا عبدالله لقد عظمت الرزيه و جلت و عظمت المصيبه بک علينا و جميع اهل الاسلام»
Ё Абоабдиллоҳ ба дурустӣ бузург аст сугат ва азим аст мусибати ту бар мо ва бар ҳамаи аҳли Ислом. Аз Ҳусайн ба номи рӯҳи султонӣ ва шоҳаншоҳӣ ёд мешавад, ки бо таваҷҷӯҳ ба бақияи ашъори Мавлоно ва сиёқи гуфтмони саввуми дафтари шашум, ки достони мазкур, бахше аз он аст, мақсуд султони ишқ аст. Ва ҳамчунин Ҳусайн(а) «Хисрави дин» хонда мешавад. Ҳеҷ як аз саҳоба ва хулафоро мавлавӣ ба ин лақаб нахонда аст. Имом Ҳусайн(а) намунаи аълои ошиқи содиқи восил аст. Ӯ хисрави дин аст ва шоҳаншоҳи ошиқон аст, ки аз қафаси дунё раҳо шуда ва истеъло ёфта аст ба олами ғайб.
Сипас Мавлоно мегӯяд: эй азодорон бар худ бигирйед, ки фарсангҳо аз арзишҳои ҳусайни дуред. Шумо бар Ҳусайн магирйед, дар ҳоле, ки бояд бар қалб ва имони харобат навҳа кунӣ, ки вобаста ба музахрафоти ин дунёи данӣ шудаед. Сипас посухи муддаиёни дуруғи диндориро медиҳад ва мегӯяд: диндорӣ нишона дорад; аз ҷумла нишонаҳои он «таваккул», «ҷонбозӣ», «бениёзӣ», «фараҳи маънавӣ» ва «бахшандагӣ» аст, ки дар шумо ёфт намешавад. Агар ҳусайнӣ ҳастед ва аз шароби ишқи илоҳӣ нушидаед, чаро осор дар аъмол ва рафторатон дида намешавад?
Рӯзи Ошуро намедонӣ ки ҳаст
Мотами ҷоне, ки аз қарни беҳ аст
Пеши мӯъмин кай бувад ин ғусса хор
Қадри ишқи гӯш ишқи гушвор
Пеши мӯъмин мотами он пок рӯҳ
Шуҳратат бошад зиـсад туфони Нуҳ
Пас азо бар худ кунед эй хуфтагон
Зـонки бад маргест ин хоби гарон
Рӯҳи султони зـзиндоне биҷаст
Ҷома чи даронему чу хойим даст
Чунки эшон хисрави дин будаанд
Вақти шодӣ шуд чу бишкастанд банд
Сӯи шоздурвони давлат тохтанд
Кундаву занҷирро андохтанд
Рӯзи мулк асту гашу шоҳаншаҳӣ
Гар ту як зарра аз эшон огаҳӣ
Варна ей огаҳ бирав бар худ гирӣ
Зـонки дар инкори нақлу маҳшарӣ
Бар дилу дини харобат навҳа кун
Ки намебинӣ ҷуз ин хоки куҳан
Вар ҳамебинад чаро набвад далер
Пуштдору ҷон сипору чашми сер
Дар рухат ку аз майи дин фаррахи
Гар бидиди баҳр ку каффи сахӣ
Онки ҷуй дид обро накнад дареғ
Хосса онку дид он дарёву миғ
Мавлоно дар ғазали 436 куллиёти Шамс фурӯзонфар баробар бо ғазали 181 куллиёти Шамси устод доктор Тавфиқи Субҳонӣ, бархе дигар аз нишонаҳои ошиқони ростинро баён мекунад, ки иборатанд аз: ҷушиши абадӣ, ашки шавқ ва фироқ ва висол, муроқиба, истишмоми бӯи ҷоми илоҳӣ, вафо ва ёри, толиби лутфи илоҳӣ, зӯҳд, тақво ва истиқомат; اللهم الرزقنا.
Гуфто ки кист бар дар? Гуфтам: ки ман ғуломат
Гуфто: чи кордорӣ? Гуфтам: маҳо саломат
Гуфто ки: чандронӣ? Гуфтам: ки то бихонӣ
Гуфто ки: чанд ҷушӣ? Гуфтам ки: то қиёмат
Даъвои ишқ кардам савгандҳо бихӯрдам
Каз ишқ ёва кардам ман мулкату шаҳомат
Гуфто: барои даъво қозӣ гувоҳ хоҳад
Гуфтам: гувоҳ ашкам, зардии рух аломат
Гуфто: гувоҳ ҷарҳаст тар доманаст чашмат
Гуфтам: ба фарри адлат адланду бе ғаромат
Гуфто: ки буд ҳамраҳ? Гуфтам хиёлат эй шаҳ
Гуфто: ки хондат инҷо? Гуфтам ки: бӯи ҷомат
Гуфто: чи азм дорӣ? Гуфтам вафо ва ёрӣ
Гуфто зи ман чи хоҳӣ? Гуфтам ки лутфу омат
Гуфто: куҷост хуштар? Гуфтам: ки қасри қайсар
Гуфто: чи дидӣ онҷо? Гуфтам: ки сад каромат
Гуфто: чаро холист? Гуфтам: зи бими раҳзан
Гуфто: ки кист раҳзан? Гуфтам: ки ин маломат
Гуфто: куҷост имон? Гуфтам ки зуҳду тақво
Гуфто: ки зуҳд чи буд? Гуфтам: бирав саломат
Гуфто: куҷост имон? Гуфтам: ба кӯи ишқат
Гуфто: ки чунӣ онҷо? Гуфтам: дар истиқомат
Хомӯш ки гар бигӯям ман нуктаҳои ӯро
Аз хештан бароӣ на дар бувад на бомат
Ҷамъбандӣ:
Аз дидгоҳи Мавлоно шаҳидон ошиқанд. Имом Ҳусайн(а) сайид ва солор ва шоҳи шаҳидон аст. Шаҳидон по бар нафси аммора гузоштаанд ва аз худхоҳӣ ва амёли дунявӣ ҷудо ва дар ҳазрати ҳақ фонӣ шуда ва дар ҳазрати маҳбуб ба мақоми бақо расидаанд.
Калид вожаҳои садри мақола, баёнгари ҷуғрофиёӣ, фикрӣ, ҳандасаӣ, маърифатӣ ва каҳкашони вуҷуди имом Ҳусайн назди Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ хуросонӣ аст; فاعتبروا يا اولي الابصار
Ба ботин ҳамчу ақли кул
Ба зоҳир ҳамчу танги гул
Дами илҳоми амри қул
Дами ташриф аътино
Абтар буд адуяшу он мансабаш бимонд
Дар дида кай бимонад гар дар фитад дару хас.
اللهم ارزقني شفاعه الحسين يوم الورود و ثبت لي قدم صدق عندک مع الحسين و اصحاب الحسين الذين بذلوا مهجهم دون الحسين عليه السلام.